Megalaimidae – Aziatische baardvogels

Het genus Psilopogon omvat een grote groep Aziatische baardvogels uit de orde van de spechtvogels. In de huidige taxonomie worden veel soorten die vroeger in het genus Megalaima werden geplaatst nu onder Psilopogon gerekend. Het gaat om stevig gebouwde, vaak bont gekleurde vogels met een forse snavel en een opvallende koptekening.

Soorten van Psilopogon komen vooral voor in Zuid- en Zuidoost-Azië en bewonen uiteenlopende boomrijke habitats, zoals tropisch bos, bosranden, open boomlandschappen, tuinen en cultuurlandschappen. Veel soorten zijn eerder hoorbaar dan zichtbaar, omdat zij bekendstaan om hun herhalende, ver dragende roepen.

Het voedsel bestaat vooral uit vruchten, met name vijgen, maar daarnaast worden ook insecten en andere kleine dierlijke prooien gegeten. Daarmee vervullen soorten van Psilopogon een belangrijke rol in bosgebieden, onder meer als zaadverspreiders.

Voor het broeden gebruiken deze baardvogels meestal nestholtes in bomen, die vaak zelf worden uitgehakt. Het genus Psilopogon vormt daarmee een kenmerkende en soortenrijke groep van kleurrijke, luidruchtige Aziatische baardvogels die sterk verbonden zijn met boomrijke leefgebieden.

De blauwkeelbaardvogel heeft status LC (Least Concern). Door het ruime verspreidingsgebied, de relatief brede habitatkeuze en het plaatselijk algemene voorkomen wordt de soort wereldwijd niet als bedreigd beschouwd. De populatie wordt als stabiel gezien, al kan lokaal achteruitgang optreden door verlies van oude bomen, aantasting van bosranden en vermindering van fruitdragende bomen.

De soort komt voor langs de Himalaya en in delen van Zuid- en Zuidoost-Azië, waaronder Noord- en Noordoost-India, Nepal, Bhutan, Bangladesh, Myanmar, Zuid-China, Thailand, Laos en Vietnam. Het is overwegend een standvogel. In berggebieden kunnen lokale hoogteverplaatsingen voorkomen, vooral buiten de broedtijd of wanneer voedsel tijdelijk schaarser is.

Een blauwkeelbaardvogel is een middelgrote, opvallend gekleurde baardvogel met overwegend groen verenkleed, een blauwe keel, blauwachtige kopdelen en rode accenten op kruin en gezicht. Door de groene bovenzijde valt de vogel in het bladerdak vaak verrassend weinig op. De stevige snavel is aan de basis voorzien van borstelachtige veertjes, kenmerkend voor baardvogels. De vlucht is meestal golvend, met enkele snelle vleugelslagen gevolgd door een korte glijfase. De aanwezigheid wordt vaak eerder verraden door de luide, herhaalde roep dan door zichtwaarneming; de roep kan langdurig en ritmisch vanuit hoge bomen klinken.

Voorkomen is vooral verbonden met laaglandbossen, heuvelbossen, montane bossen, bosranden, secundair bos, boomrijke dorpen, tuinen, boomgaarden, plantages en stadsparken met voldoende fruitbomen. De soort wordt vaak gezien in de boomkronen, vooral bij vruchtdragende bomen. In India komt de blauwkeelbaardvogel vooral voor in de noordelijke en noordoostelijke staten, van de lagere Himalaya tot in heuvelachtige en bosrijke gebieden. De soort kan zich goed handhaven in halfopen en door mensen beïnvloede landschappen, zolang oude bomen, nestgelegenheid en voldoende voedsel aanwezig blijven.

Het menu bestaat hoofdzakelijk uit vruchten en bessen, met vijgen als belangrijke voedselbron. Daarnaast worden bloemen, knoppen en soms insecten gegeten, zoals kevers, krekels, mieren, bidsprinkhanen en andere ongewervelden. De soort foerageert meestal hoog in de bomen, alleen, in paren of in kleine groepjes, en kan langere tijd in een vruchtdragende boom aanwezig blijven. Door het eten van vruchten speelt de blauwkeelbaardvogel vermoedelijk ook een rol bij de verspreiding van zaden.

Paarsvorming is monogaam en territoriaal. In de broedtijd roepen partners vaak veelvuldig en kunnen ze elkaar volgen in de boomkronen. De broedtijd valt in grote delen van India vooral van maart tot juni of juli, met regionale verschillen. Het nest wordt uitgehakt in een boomstam of dikke tak, meestal in dood of zacht hout, maar soms ook in levende bomen met vermolmd hout. Beide oudervogels helpen bij het uithakken van de nestholte, het broeden en het voeren van de jongen. Gewoonlijk worden 3–4 witte eieren gelegd. De broedduur bedraagt ongeveer twee weken. Oude nestholten kunnen soms opnieuw worden gebruikt. Belangrijke bedreigingen op lokaal niveau zijn het verdwijnen van oude bomen, intensief snoeien of kappen in boomrijke dorpen en het verlies van fruitrijke bosranden.

De gestreepte baardvogel heeft status LC (Least Concern). Door het grote verspreidingsgebied, de brede habitatkeuze en het vaak algemene voorkomen wordt de soort wereldwijd niet als bedreigd beschouwd. Lokaal kan achteruitgang optreden door verlies van oude bomen, kap van nestbomen en aantasting van boomrijke landschappen, maar de soort kan zich goed handhaven in dorpen, parken, tuinen en landbouwgebieden met voldoende grote bomen.

De soort komt voor op het Indisch subcontinent en in delen van Zuidoost-Azië, waaronder India, Nepal, Bhutan, Bangladesh, Myanmar, Thailand, Laos, Vietnam en Zuid-China. In India is de gestreepte baardvogel wijdverbreid in veel laagland- en heuvelgebieden, maar ontbreekt lokaal in zeer droge of boomarme streken. Het is overwegend een standvogel. Verplaatsingen zijn meestal lokaal en hangen samen met beschikbaarheid van vruchten, nestgelegenheid en seizoensgebonden voedselbronnen.

Een gestreepte baardvogel is een vrij grote, groen gekleurde baardvogel met een zware, bleke snavel, een brede kop en duidelijke lichte strepen op kop, keel en borst. De bovenzijde is overwegend groen, waardoor de vogel in boomkronen vaak moeilijk te zien is. De kop en onderzijde tonen een geelgroene tot witachtige grondkleur met donkere lengtestrepen, wat de soort zijn Nederlandse naam geeft. De vlucht is meestal kort en golvend, met snelle vleugelslagen afgewisseld met korte glijmomenten. De roep is luid, herhaald en ver dragend; vaak wordt de soort eerder gehoord dan gezien, vooral wanneer een vogel langdurig vanuit een hoge boom roept.

Voorkomen is sterk verbonden met boomrijke landschappen. De soort gebruikt loofbos, open bos, bosranden, boomgaarden, plantages, parken, tuinen, dorpen, lanen, rivierbossen en landbouwgebied met oude bomen. Ook in stedelijke omgeving kan de gestreepte baardvogel voorkomen wanneer voldoende grote bomen, vruchtdragende soorten en geschikte nestplaatsen aanwezig zijn. Dicht gesloten bos wordt gebruikt, maar de soort is vooral opvallend in halfopen landschappen met verspreide hoge bomen en fruitbomen.

Het menu bestaat voornamelijk uit vruchten, vooral vijgen en andere zachte vruchten. Daarnaast worden bessen, bloemen, nectar, knoppen en soms insecten gegeten. De soort foerageert meestal in de kroonlaag, alleen, in paren of los in kleine groepjes bij rijk dragende bomen. Door het eten van veel vruchten speelt de gestreepte baardvogel een rol bij zaadverspreiding. Bij voedselbomen kan de vogel langdurig aanwezig blijven en relatief onopvallend eten tussen het blad, terwijl de luide roep de aanwezigheid toch verraadt.

Paarsvorming is monogaam en territoriaal. In de broedtijd wordt veel geroepen en verdedigen paren de directe omgeving van de nestboom. De broedtijd varieert regionaal, maar valt in India vaak grofweg van februari tot juli. Het nest wordt uitgehakt in een boomstam of dikke tak, meestal in zacht, dood of vermolmd hout, maar soms ook in een levende boom met geschikte zachte delen. Beide oudervogels werken aan de nestholte, broeden en voeren de jongen. Gewoonlijk worden 2–4 witte eieren gelegd. Belangrijke lokale bedreigingen zijn het verwijderen van oude bomen, intensief snoeien, verlies van fruitdragende bomen en het verdwijnen van geschikte nestholten in dorpen, parken en landbouwlandschappen.

De kopersmid (Psilopogon haemacephalus) is een kleine, kleurrijke Aziatische baardvogel die vooral bekendstaat om de metaalachtige, ritmische roep die doet denken aan het slaan van een kopersmid. De soort heeft wereldwijd de status niet bedreigd. Het verspreidingsgebied is groot en de soort is in veel delen van het areaal algemeen tot talrijk, waardoor er op wereldschaal geen directe bedreiging bestaat.

De kopersmid komt voor in Zuid- en Zuidoost-Azië en leeft in een breed scala aan boomrijke gebieden. De soort wordt vaak aangetroffen in open bos, bosranden, tuinen, parken, boomrijke dorpen, plantages en andere halfopen landschappen. Daardoor is dit een baardvogel die zich goed weet aan te passen aan door mensen beïnvloede omgevingen, zolang er voldoende bomen aanwezig zijn.

Het verenkleed is overwegend groen, met een gele keel en geel gezicht, een opvallende rode vlek op het voorhoofd en nog een rode tekening op de keel of borststreek. De stevige snavel is donker en het lichaam is compact gebouwd, zoals kenmerkend is voor baardvogels. De soort valt in het veld vaak eerder op door de stem dan door het uiterlijk, omdat de vogel geregeld stil in het bladerdek blijft zitten.

Het voedsel bestaat vooral uit vruchten, waaronder vijgen en andere zachte bessen, maar daarnaast worden ook insecten en andere kleine ongewervelden gegeten. Door die gevarieerde voedselkeuze kan de soort in veel verschillende leefgebieden overleven. Net als andere fruitetende baardvogels speelt de kopersmid ook een rol bij de verspreiding van zaden.

Voor het broeden wordt meestal een nestholte uitgehakt in een dode tak, stam of ander zacht hout. Beide vogels nemen deel aan het uitgraven van de nestplaats en aan de verzorging van de jongen. De soort broedt doorgaans in paren en blijft tijdens de broedtijd trouw aan geschikte boomrijke territoria.

De zwartbrauwbaardvogel (Psilopogon oorti) is een kleurrijke Aziatische baardvogel uit de familie Megalaimidae. De soort heeft wereldwijd de status niet bedreigd. Het verspreidingsgebied is ruim genoeg en de populatie wordt als stabiel beschouwd, waardoor er op wereldschaal geen directe bedreiging bestaat.

De soort komt voor op het Maleis Schiereiland en op Sumatra. De zwartbrauwbaardvogel is daar overwegend standvogel en leeft vooral in bosrijke bergstreken. Het leefgebied bestaat uit montaan bos en dipterocarpbos, meestal op middelhoge tot hogere liggingen. Binnen het bos houdt de soort zich vooral op in de middelste en bovenste boomlaag.

De zwartbrauwbaardvogel is overwegend groen gekleurd en heeft een opvallend gele keel met een blauwe begrenzing. Boven het oog loopt een duidelijke zwarte wenkbrauwstreep, waaraan de soort de Nederlandse naam dankt. Daarnaast zijn rode vlekken aanwezig boven de snavel, op de teugel, bij de keel en in de nek. Door deze combinatie van groen, geel, blauw, rood en zwart is het een opvallend gekleurde baardvogel.

Het voedsel bestaat uit vruchten en insecten. Vooral in de boomkruinen wordt naar voedsel gezocht, meestal in de hogere delen van het bos. Zoals bij veel baardvogels spelen vruchten een belangrijke rol, maar ook dierlijk voedsel wordt regelmatig opgenomen.

De broedtijd valt in Sumatra ongeveer tussen februari en november en in Maleisië vooral tussen maart en juni. Voor het broeden wordt een nestholte in een boom gebruikt. Over de verdere broedbiologie is in de aangeleverde gegevens weinig nadere informatie opgenomen, maar net als andere baardvogels gebruikt de soort boomholtes als nestplaats.

De vuurpluimbaardvogel (Psilopogon pyrolophus) is een opvallende Aziatische baardvogel met wereldwijd de status niet bedreigd. De soort komt van nature voor op het Maleisisch Schiereiland en op Sumatra en wordt als standvogel beschouwd.

Het is een vrij forse baardvogel met een overwegend groene lichaamskleur, een kastanjebruine tot donkerbruine nek, grijze teugelstreek en een witte band op het voorhoofd. De keel is groen, gevolgd door een opvallende helder gele band en daaronder een zwarte borstband, waardoor de vogel een zeer karakteristieke tekening heeft. Het mannetje heeft aan de basis van de snavel opvallende oranje tot vuurkleurige pluimen, waaraan de Nederlandse naam is ontleend.

De vuurpluimbaardvogel leeft vooral in altijdgroene bergbossen en vochtige tropische bossen. De soort wordt vooral aangetroffen in breedbladige bossen in heuvel- en berggebieden en is sterk aan bos gebonden.

Het voedsel bestaat voornamelijk uit vijgen en andere vruchten, aangevuld met geleedpotigen en insecten. Net als andere baardvogels zoekt de soort voedsel vooral in bomen. De roep lijkt sterk op die van cicaden, wat deze soort in het veld vaak extra opvallend maakt.

Over de broedbiologie is maar beperkt detail bekend, maar zoals bij andere baardvogels wordt aangenomen dat een nestholte in hout wordt gebruikt. De soort is door de sterke bosafhankelijkheid wel gevoelig voor verlies van geschikt leefgebied, al is er op wereldschaal momenteel nog geen directe aanwijzing voor een bedreigde status.