De aurelia’s (Nymphalidae) vormen een grote familie van dagvlinders. In Nederland horen onder meer de atalanta, de dagpauwoog, de parelmoervlinders en de zandoogjes bij deze familie. Een bijzonder kenmerk is hun korte voorste paar poten. Die gebruiken ze om zich te poetsen, waardoor het lijkt alsof ze maar vier poten hebben. De familie omvat de schoenlappers, parelmoervlinders en zandoogjes.
Gehakkelde aurelia
Anders dan veel andere vlinders overwintert hij niet als pop of rups, maar als volwassen vlinder. Hij zoekt in de herfst een beschutte plek, bijvoorbeeld tussen boomschors of in een schuurtje, en komt in het vroege voorjaar weer tevoorschijn — vaak al in maart. Daarmee behoort hij tot de eerste vlinders die na de winter worden waargenomen.
Deze soort kent twee jaarlijkse generaties. De eerste vliegt van maart tot juni, de tweede van juli tot in oktober. De rupsen zijn niet kieskeurig en leven van verschillende planten, waaronder brandnetel, hop, iep en wilg. Die voedselkeuze maakt de soort relatief bestand tegen veranderingen in het landschap.
Ooit was de gehakkelde aurelia zeldzaam in Nederland, maar sinds de jaren 70 is hij bezig aan een opmerkelijke opmars, mede dankzij klimaatverandering en het toegenomen voedselaanbod. Inmiddels is het een algemene soort die in vrijwel het hele land voorkomt — van bosranden tot stadstuinen.
Foto’s © Jan Dolphijn




Distelvlinder
Stel je een vlinder voor die zonder kaart of kompas van Afrika naar Europa trekt, elk jaar opnieuw. De distelvlinder is zo’n reiziger – misschien wel de meest indrukwekkende onder de dagvlinders. Hij legt duizenden kilometers af, van de warme savannes van Noord-Afrika tot aan de noordelijkste uithoeken van Scandinavië. En dat zonder dat één individu de hele reis voltooit: het is een estafette van generaties.
In Nederland verschijnt de distelvlinder meestal in het voorjaar, soms al in april. Ze zijn dan onderweg vanuit het zuiden, vaak in grote aantallen. In sommige jaren – zoals in 2009 en 2019 – worden miljoenen exemplaren geteld: hele wolken van vlinders die velden en tuinen overspoelen. Zulke jaren spreken tot de verbeelding, en natuurwaarnemers houden de weerkaarten van Afrika dan ook goed in de gaten.




Landkaartje
Het landkaartje (Araschnia levana) is een opvallende dagvlinder die tot de familie van de Nymphalidae behoort. Wat deze vlinder bijzonder maakt, is dat hij in twee totaal verschillende vormen voorkomt, afhankelijk van het seizoen. De vlinders uit de voorjaarsgeneratie zijn oranje met zwarte vlekken en lijken op parelmoervlinders, terwijl de zomergeneratie zwart is met witte banden en eerder doet denken aan een kleine rouwmantel. Dit fenomeen heet seizoensdimorfisme, en wordt bepaald door temperatuur en daglengte tijdens de ontwikkeling van de pop.
Het landkaartje komt voor in een groot deel van Europa en Azië, en is in Nederland vooral te vinden in het oosten en zuiden, waar bloemrijke bosranden en ruige bermen aanwezig zijn. De rupsen leven op grote brandnetel (Urtica dioica) en worden eerst in groepen, later alleen, aangetroffen. In Nederland heeft het landkaartje meestal twee generaties per jaar, soms drie bij warme zomers.




Klein vosje
Het klein vosje (Aglais urticae) is een van de bekendste en meest kleurrijke dagvlinders van Nederland en België. De vlinder is gemakkelijk te herkennen aan zijn oranje vleugels met zwarte en gele vlekken en een opvallende rij blauwe maantjes langs de vleugelranden. Deze vrolijke verschijning is een echte voorjaarsboodschapper en wordt vaak al vroeg in het jaar gezien, zodra de zon zich weer laat zien.
Een bijzonder kenmerk van het klein vosje is dat hij als volwassen vlinder overwintert. Hij zoekt in de herfst een beschutte plek op, zoals een schuurtje, holle boom of zolder, en komt op zonnige lentedagen weer tevoorschijn. Daardoor is hij een van de eerste vlinders die in het voorjaar actief is.
De vlinder legt zijn eitjes in groepjes op de onderkant van brandnetelbladeren (Urtica dioica), de belangrijkste waardplant voor de rupsen. De jonge rupsen leven aanvankelijk in spinselnesten, maar verspreiden zich later over de plant. Na de verpopping verschijnt de volgende generatie vlinders, vaak al vanaf juni.




Atalanta
De atalanta (Vanessa atalanta) is een dagvlinder die je gemakkelijk herkent wanneer hij zijn vleugels spreidt. Over elke zwarte voorvleugel loopt een schuine oranjerode band, met een groepje witte vlekken bij de vleugelpunt. Langs de achterrand van de achtervleugels zie je dezelfde oranjerode kleur, met daarin een rij zwarte stippen.
In het voorjaar trekken atalanta’s vanuit Zuid-Europa naar Nederland. Hier groeit in de zomer een nieuwe generatie op. In de tuin kun je de vlinders op bloemen zien drinken. In het najaar komen ze ook af op afgevallen appels en peren, waar ze met hun roltong het zoete sap opzuigen. Vooral langs de kust kun je dan atalanta’s naar het zuiden zien trekken.



Dagpauwoog
De dagpauwoog (Aglais io) dankt zijn naam aan de vier grote oogvlekken op zijn roodbruine vleugels. Ze doen denken aan de ‘ogen’ op een pauwenveer. Met dichtgevouwen vleugels valt de vlinder nauwelijks op, want de onderkant is bijna zwart. Bij gevaar kan hij zijn vleugels plotseling spreiden en zo met de oogvlekken een vogel laten schrikken.
De dagpauwoog overwintert als volwassen vlinder op een koele, beschutte plek, bijvoorbeeld in een schuur of een holle boom. Al op een zonnige dag in maart kun je hem in de tuin zien. Later in het voorjaar kun je ook de rupsen vinden. Ze zijn zwart met kleine witte stippen en leven als jonge rupsen in groepen op brandnetels.

Bruin Zandoogje
Het bruin zandoogje (Maniola jurtina) is een veelvoorkomende vlinder van bloemrijke graslanden, bermen en bosranden. Het mannetje is overwegend bruin, terwijl het vrouwtje een opvallend oranje veld op de voorvleugels heeft. Beide hebben een zwarte oogvlek bij de vleugelpunt. In de zomer zie je ze tussen het gras vliegen en op bloemen nectar drinken. De rupsen voeden zich met verschillende grassoorten.



bont zandoogje
Het bont zandoogje (Pararge aegeria) herken je aan zijn donkerbruine vleugels met crèmegele vlekken en kleine oogvlekken. Je vindt deze vlinder in bossen, parken en tuinen met bomen en struiken. Mannetjes bezetten vaak een zonnig plekje waar het licht tussen de bladeren valt. Andere mannetjes jagen ze met een achtervolgingsvlucht weg. De rupsen leven op verschillende grassoorten.


Hermes satyr
De Hermes satyr (Hermeuptychia hermes) is een klein, bruin zandoogje uit de familie Nymphalidae. Deze vlinder komt voor in Zuid-Amerika, onder andere in Brazilië, Suriname en Bolivia. De onderzijde van de vleugels heeft fijne lijnen en een rij oogvlekjes. Hij lijkt sterk op andere soorten uit het geslacht Hermeuptychia, waardoor een zekere herkenning op basis van alleen een foto lastig kan zijn.

White Peacock
Anartia jatrophae, in het Engels White Peacock genoemd, heeft roomwitte vleugels met bruinachtige tekeningen, donkere oogvlekken en oranjebruine randen. Deze vlinder komt voor van het zuiden van de Verenigde Staten tot in Zuid-Amerika, waaronder het Caribisch gebied. Je vindt hem vooral op zonnige, vochtige plekken langs sloten, vijvers en moerassen. Daar vliegt hij laag boven de begroeiing en bezoekt hij bloemen voor nectar.


Gestreepte tijgervlinder
De Gestreepte tijgervlinder (Danaus genutia), valt op door zijn oranjebruine vleugels met brede zwarte aders. Langs de donkere vleugelranden en bij de voorvleugelpunten staan witte vlekken. Deze vlinder komt veel voor in Zuid- en Zuidoost-Azië, waar je hem kunt tegenkomen in tuinen, open graslanden en langs bosranden.

Gewone eiervlinder
De gewone eiervlinder (Hypolimnas bolina) komt voor in tropische delen van Azië, Australië en op eilanden in de Stille Oceaan. Mannetjes hebben donkere vleugels met opvallende witte vlekken, omgeven door een blauwviolette glans. Vrouwtjes variëren sterk in tekening en hebben vaak bruinzwarte vleugels met witte en soms oranje vlekken. Daardoor kunnen exemplaren van dezelfde soort er heel verschillend uitzien.

Grote eiervlieg
De gewone eiervlinder (Hypolimnas bolina) komt voor in tropische delen van Azië, Australië en op eilanden in de Stille Oceaan. Mannetjes hebben donkere vleugels met opvallende witte vlekken, omgeven door een blauwviolette glans. Vrouwtjes variëren sterk in tekening en hebben vaak bruinzwarte vleugels met witte en soms oranje vlekken. Daardoor kunnen exemplaren van dezelfde soort er heel verschillend uitzien.


Common Archduke
De Common Archduke (Lexias pardalis) is een grote bosvlinder uit Zuidoost-Azië, waaronder Thailand. Het mannetje heeft fluweelzwarte vleugels met glanzende blauwgroene randen, vooral op de achtervleugels. Het vrouwtje is donkerbruin met talrijke geelachtige vlekken. Je kunt deze vlinder op de bosbodem tegenkomen, waar hij sap uit afgevallen, rottend fruit opzuigt.

Blue Cracker
De blue cracker (Hamadryas feronia) heeft een gemarmerd patroon van bruine, witte en blauwachtige vlekken op de vleugels. Hij rust vaak met zijn kop naar beneden en zijn vleugels plat tegen een boomstam, waar zijn tekening uitstekende camouflage biedt. Mannetjes maken tijdens het vliegen een hoorbaar knappend geluid, waaraan deze vlinder de naam ‘cracker’ dankt.

Anartia amathea
De Brown Peacock (Anartia amathea), ook bekend als Scarlet Peacock, heeft donkerbruine vleugels met brede rode tot oranje banden en witte vlekken. Mannetjes zijn meestal helderrood getekend, terwijl vrouwtjes vaker oranjeachtige kleuren hebben. Deze vlinder komt voor van Panama tot Argentinië en op enkele Caribische eilanden. Je vindt hem vooral op open, begroeide plekken, zoals graslanden, bosranden en rivieroevers.


Ortilia liriope
De Brazilian crescent (Ortilia liriope) heeft koperoranje vleugels met brede donkerbruine randen en donkere tekeningen. Deze vlinder komt voor in het noorden van Zuid-Amerika, waaronder Suriname, Guyana, Frans-Guyana en Noord-Brazilië. Je vindt hem vooral op zonnige open plekken en langs bosranden. De rupsen voeden zich onder meer met planten uit het geslacht Justicia.

Gebandeerde oranjevlinder
De Gebandeerde oranjevlinder (Dryadula phaetusa) genoemd valt op door zijn feloranje vleugels met brede zwarte dwarsstrepen. Vrouwtjes zijn meestal wat doffer gekleurd dan mannetjes. Deze tropische vlinder komt voor van Mexico tot Brazilië en leeft vooral op zonnige, open plekken in het laagland. De volwassen vlinders drinken nectar uit bloemen, terwijl de rupsen zich voeden met de bladeren van passiebloemen.



Golfparelmoervlinder
De Gulf fritillary (Agraulis vanillae) heeft feloranje vleugels met zwarte tekeningen. Met dichtgevouwen vleugels worden de opvallende, zilverachtig glanzende vlekken aan de onderkant zichtbaar. Je kunt deze vlinder tegenkomen in zonnige tuinen en open gebieden, vooral waar passiebloemen groeien. Die planten vormen het voedsel voor de rupsen, die oranje zijn en bedekt met zwarte stekels.

mangrove buckeye
Junonia genoveva heeft bruine vleugels met oranje banden en opvallende oogvlekken. Deze Zuid-Amerikaanse vlinder leeft vooral op zonnige, open plekken, zoals rivieroevers, bermen en bosranden. Vaak zit hij met uitgespreide vleugels op de grond te zonnen. Bij verstoring vliegt hij snel op, om even later dichtbij weer neer te strijken.



gewone postbode
De gewone postbode (Heliconius melpomene) heeft zwarte vleugels met opvallende rode of gele banden. De tekening verschilt per gebied, waardoor deze tropische vlinder veel kleurvormen kent. Hij komt voor in Midden- en Zuid-Amerika, waaronder Suriname. De volwassen vlinders voeden zich met nectar en halen ook voedingsstoffen uit stuifmeel. De rupsen groeien op de bladeren van passiebloemen.

monarchvlinder
De monarchvlinder (Danaus plexippus) is een grote vlinder met oranje vleugels, zwarte aders en donkere randen met witte stippen. Hij is beroemd om zijn lange trektochten. Vanuit Canada en de Verenigde Staten vliegen miljoenen monarchvlinders in het najaar naar hun overwinteringsgebieden in Mexico. De rupsen eten bladeren van zijdeplanten (Asclepias), waaruit ze stoffen opnemen die hen tegen veel roofdieren beschermen.



Common mormon
De Common Mormon (Papilio polytes) is een grote dagvlinder met staartjes aan de achtervleugels. Het mannetje is zwart met een band van roomwitte vlekken over de achtervleugels. Vrouwtjes komen in verschillende kleurvormen voor, waaronder vormen met witte en rode vlekken. Je vindt deze vlinder in bossen, parken en tuinen, waar hij bloemen bezoekt voor nectar. De rupsen eten onder meer bladeren van citrusplanten.

oranje passiebloemvlinder
De oranje passiebloemvlinder (Dryas iulia) valt op door zijn langgerekte, feloranje vleugels met donkere randen. Deze vlinder komt voor in Midden- en Zuid-Amerika en het zuiden van de Verenigde Staten. Je vindt hem langs bosranden, op open plekken en in bloemrijke tuinen. De volwassen vlinders bezoeken bloemen voor nectar, terwijl de rupsen zich voeden met bladeren van passiebloemen.

The confused tigerwing
De confused tigerwing (Mechanitis lysimnia) heeft langgerekte vleugels met een opvallend patroon van oranje, geel en zwart. De tekening verschilt tussen ondersoorten en lijkt sterk op die van enkele andere tijgervlinders. Deze vlinder komt voor van Mexico tot in Zuid-Amerika. De rupsen leven in groepen en voeden zich met bladeren van nachtschadeplanten uit het geslacht Solanum.



Glasvleugelvlinder
De glasvleugelvlinder Oleria astrea, in het Engels Astrea Clearwing genoemd, heeft grotendeels doorzichtige vleugels met bruine aders en randen. Door de heldere vleugelvlakken blijft de achtergrond zichtbaar, wat de vlinder een bijzonder uiterlijk geeft. Deze soort komt voor in Zuid-Amerika, waaronder Suriname, Guyana, Frans-Guyana en Brazilië.
